ماکو در شمالغرب ایران، مجموعهای از ظرفیتهای طبیعی، تاریخی، فرهنگی و تجاری را در خود جای داده است؛ از کلیساهای تاریخی و کاخ سردار گرفته تا بازارهای مرزی، باغهای مدرن، طبیعت و فرودگاه بینالمللی. با این حال، هنوز میان «مسافر» و «گردشگر» فاصلهای جدی وجود دارد؛ فاصلهای که به نظر میرسد مسئله اصلی گردشگری ماکو در همین نقطه است.
«حسین گروسی»، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد ماکو، معتقد است مسئله اصلی کمبود جاذبه نیست، بلکه باید میان این جاذبهها و خدمات گردشگری یک زنجیره کامل شکل بگیرد؛ زنجیرهای که مسافر را از یک «رهگذر» به «گردشگر» تبدیل کند.
گروسی با اشاره به موقعیت جغرافیایی ماکو بر این باور است که امروز «جنگ، جنگ کریدورهاست» و ماکو به دلیل قرار گرفتن در مسیر شرق به غرب، موقعیتی ویژه دارد.
به گفته او، کریدور شرق و غرب در محدوده منطقه حدود ۲۰۰ تا ۲۲۰ کیلومتر امتداد دارد و مسیر ارتباطی ایران با ترکیه، قفقاز و اروپا، حجم قابل توجهی از تردد را به منطقه وارد میکند.
تردد بالاست؛ ماندگاری پایین
بر اساس آماری که گروسی ارائه میکند، در برخی مقاطع رکورد تردد حدود ۲ هزار و ۴۰۰ دستگاه خودرو در روز در منطقه ثبت شده است. نکته مهمتر اینکه به گفته او، حدود ۸۰ درصد خودروهای ورودی به منطقه ماهیت ترانزیتی دارند. یعنی بخش بزرگی از کسانی که وارد ماکو میشوند، برای عبور آمدهاند، نه ماندن.
در چنین شرایطی، تبدیل یک توقف کوتاه به یک تجربه گردشگری میتواند یکی از مهمترین فرصتهای اقتصادی منطقه باشد؛ به شرط آنکه برای مسافر دلیلی برای توقف وجود داشته باشد.
گردشگر خارجی؛ ظرفیتی که از همین حالا وجود دارد
یکی از مهمترین نشانههای وجود بازار گردشگری خارجی در منطقه، بازدید از کلیساهای تاریخی است.
گروسی میگوید سالانه حدود «پنج تا شش هزار گردشگر خارجی» از کشورهای ارمنستان، ترکیه و حتی کشورهای اروپایی برای بازدید از کلیساهای تاریخی این محدوده وارد منطقه میشوند.
«قرهکلیسا» و دیگر آثار تاریخی محدوده ارس میتوانند بخشی از یک مسیر گردشگری تاریخی و فرهنگی باشند. به اعتقاد گروسی، همین تعداد گردشگر نشان میدهد بازار وجود دارد؛ مسئله این است که باید برای آن کار کرد، تبلیغات انجام داد و خدمات مناسبی ارائه کرد تا تعداد گردشگران افزایش پیدا کند.
کاخ سردار نیز نمونهای از ظرفیتهای تاریخی منطقه است. به گفته گروسی، این بنا در مقطعی با خطر تخریب روبهرو بوده و حتی سقف و بخشهایی از آن آسیب جدی دیده بود و منطقه آزاد برای جلوگیری از ادامه این روند وارد عمل شد.
این نمونه نشان میدهد که وجود یک اثر تاریخی بهتنهایی گردشگری ایجاد نمیکند؛ اثر باید حفظ، مرمت و معرفی شود و در کنار خدمات و سایر جاذبهها قرار بگیرد.
از طبیعت و کشاورزی تا بازار؛ حلقههای زنجیره گردشگری
ماکو برای افزایش ماندگاری گردشگر، فقط به آثار تاریخی متکی نیست. طبیعت منطقه میتواند زمینه توسعه اکوتوریسم و گردشگری خانوادگی را فراهم کند. گروسی از ایده ایجاد مجموعههایی برای حضور خانوادهها و زیستگاههایی برای مشاهده گونههایی مانند آهو و گوزن سخن میگوید؛ ظرفیتی که میتواند یک توقف چندساعته را به یک برنامه تفریحی تبدیل کند.
کشاورزی مدرن نیز ظرفیت دیگری است. باغهای گردو و پسته و مجموعههای کشاورزی منطقه میتوانند در صورت فراهم شدن زیرساختهای لازم، به مقصد گردشگری تبدیل شوند؛ جایی که گردشگر با شیوههای نوین تولید آشنا شود، از باغها بازدید کند و محصولات را مستقیم خریداری کند. به این ترتیب، ایده «از مزرعه تا سفره» میتواند به یک تجربه گردشگری تبدیل شود.
بازارهای مرزی نیز میتوانند بیش از یک محل خرید باشند. اگر بازارها با رستوران، امکانات خانوادگی، فضاهای تفریحی و مسیرهای دسترسی به سایر جاذبهها پیوند بخورند، خرید میتواند نقطه شروع گردشگری باشد، نه پایان آن.
در واقع، همان «زنجیره ارزش» که گروسی بر آن تأکید دارد، در گردشگری نیز اهمیت دارد؛ جاذبهها زمانی به درآمد و ماندگاری گردشگر منجر میشوند که به اقامت، غذا، حملونقل، تفریح و خدمات متصل باشند.
فرودگاه؛ فرصتی برای ورود گردشگر
فرودگاه بینالمللی ماکو نیز میتواند در جذب گردشگران خارجی نقش مهمی داشته باشد. به گفته گروسی، برای جذب گردشگران خارجی در حوزههایی مانند اکوتوریسم و حیاتوحش برنامههایی در نظر گرفته شده است.
اما فرودگاه بهتنهایی گردشگر نمیسازد. گردشگر باید بداند وقتی به ماکو میآید، چه چیزی میبیند، کجا اقامت میکند، چه مسیری را طی میکند و چه تجربهای به دست میآورد؛ بنابراین طراحی بستههای گردشگری و تکمیل زنجیره خدمات، شرط استفاده از این ظرفیت است.
مسئله ماکو؛ مسافر را چگونه نگه دارد؟
ماکو مزیتی دارد که بسیاری از مقاصد گردشگری برای به دست آوردنش سالها هزینه میکنند: مسافر همین حالا از آن عبور میکند.
هزاران خودرو، مسافران ترکیه و قفقاز، گردشگران علاقهمند به کلیساهای تاریخی و مسافران بازارهای مرزی، همگی بخشی از این جریان هستند.
چالش اصلی، تبدیل این «عبور» به «ماندگاری» است؛ یعنی اتصال جاذبههای تاریخی و طبیعی، بازار، کشاورزی، غذا، اقامت، حملونقل و تفریح به یکدیگر.
اگر مسافر فقط از ماکو عبور کند، منطقه یک مسیر ترانزیتی باقی میماند؛ اما اگر برای دیدن، خرید کردن، غذا خوردن، تفریح و اقامت در منطقه انگیزه پیدا کند، همین تردد میتواند به موتور محرک گردشگری و اقتصاد منطقه تبدیل شود.
شاید مسئله ماکو این نیست که گردشگر ندارد؛ مسئله این است که هنوز بلد نیست مسافری را که از آن عبور میکند، نگه دارد.
گزارشگر: شادی کابیانی
