اقتصادآنلاین – مسیحا حیدریان؛ تهران سالهاست با کمآبی دستوپنجه نرم میکند، اما به اعتقاد رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری، ریشه بحران آب پایتخت را نباید تنها در کاهش بارندگی یا خشکسالی جستوجو کرد. او میگوید که تهران امروز از ظرفیت اکولوژیک خود عبور کرده و ادامه روند فعلی، زیستپذیری این کلانشهر را با تهدیدی جدی مواجه کرده است.
اویس ترابی رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری در سومین نشست از سلسله نشستهای تخصصی توسعه و امنیت آبی با عنوان «طرحهای انتقال آب از دریا و تقاضای القایی» با تشریح وضعیت منابع آبی تهران، تأکید کرد: بخش مهمی از بحران کنونی، حاصل تصمیمهایی است که طی سالهای گذشته بدون توجه به ظرفیت طبیعی سرزمین، در حوزه توسعه شهری و بارگذاری جمعیت اتخاذ شده است.
تهران از ظرفیت اکولوژیک خود عبور کرده است
ترابی با اشاره به مفهوم ظرفیت برد سرزمین گفت: هر منطقه متناسب با منابع طبیعی، توان مشخصی برای پذیرش جمعیت و فعالیتهای انسانی دارد و عبور از این ظرفیت، به بروز مخاطرات محیطزیستی و کاهش کیفیت زندگی منجر میشود.
وی با بیان اینکه ظرفیت برد کلانشهر تهران حدود ۱۲ میلیون نفر برآورد میشود، افزود: بر اساس آخرین آمارهای رسمی، اکنون حدود ۱۶ میلیون نفر در کلانشهر تهران سکونت دارند؛ هرچند برخی برآوردهای غیررسمی این عدد را تا ۱۸ میلیون نفر نیز اعلام میکنند.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری ادامه داد: حتی اگر همان آمار رسمی ۱۶ میلیون نفر را ملاک قرار دهیم، تهران دستکم چهار میلیون نفر بیش از ظرفیت خود جمعیت دارد؛ جمعیتی که بیش از نیمی از آب تأمینشده این سرزمین را مصرف میکند.
وی خاطرنشان کرد: نادیده گرفتن ظرفیت برد، مهمترین خطای مدیریتی در توسعه تهران بوده و همین مسئله باعث شده است زیست در این کلانشهر با مخاطره روبهرو شود.
بحران آب تهران فقط نتیجه خشکسالی نیست
ترابی با رد این نگاه که بحران آب تهران صرفاً ناشی از کاهش بارندگی است، اظهار کرد: مسئله آب تهران یک سیستم پیچیده است و نمیتوان با نگاه تکعاملی آن را تحلیل کرد.
وی افزود: هر زمان تنها یک عامل، مانند کاهش بارندگی یا افزایش مصرف، مورد توجه قرار گرفته، سایر عوامل اثرگذار نادیده ماندهاند؛ در حالی که بحران آب تهران حاصل برهمکنش مجموعهای از عوامل است که همزمان بر یکدیگر اثر میگذارند. به همین دلیل نیز راهکارهایی مانند جیرهبندی آب، بدون شناخت دقیق سازوکار این سیستم، نمیتواند مشکل را برطرف کند.
ترابی با اشاره به بحثهایی که سال گذشته درباره جیرهبندی آب مطرح شده بود، گفت: در آن مقطع پیشنهاد میشد مشخص شود در صورت کمبود آب، کدام محلهها در اولویت دریافت آب قرار گیرند، اما پیش از هر تصمیمی باید کل سیستم آب تهران بهدرستی تحلیل شود؛ زیرا راهکارها در دل همین تحلیل نهفته است.
آب زیرزمینی ایران، سرمایهای است که به این زودی جبران نمیشود
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری یکی از برداشتهای نادرست در حوزه مدیریت منابع آب را تجدیدپذیر دانستن آبهای زیرزمینی عنوان کرد و گفت: در نظام آموزشی، معمولاً همه منابع آب بهعنوان منابع تجدیدپذیر معرفی میشوند، در حالی که این نگاه درباره بخش عمده منابع آب ایران دقیق نیست.
ترابی توضیح داد: حدود ۸۵ درصد منابع اصلی آب کشور را آبهای زیرزمینی تشکیل میدهد و بهجز آبخوانهای ساحلی، بخش عمده این منابع، آب ذخیرهشده در حجم استاتیک آبخوانهاست.
وی خاطرنشان کرد: اگرچه این ذخایر در مقیاس زمینشناسی قابلیت تجدید دارند، اما در بازه زمانی قابل درک برای انسان، یعنی طی چند دهه یا حتی یک سده، عملاً تجدیدپذیر محسوب نمیشوند. به همین دلیل برداشت از این منابع، به معنای مصرف ذخایر راهبردی آب کشور است، نه استفاده از یک منبع تجدیدشونده.
کاهش ذخایر آبخوانها، فقط به فرونشست ختم نمیشود
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری با تشریح وضعیت منابع آب تهران اظهار کرد: تأمین آب پایتخت بر سه پایه استوار است؛ آب سدهای پنجگانه، حجم دینامیک آبخوان و ذخایر استاتیک آبخوان.
ترابی گفت: حجم دینامیک آبخوان تهران حدود ۱۸۶ میلیون مترمکعب برآورد میشود و بررسیها نشان میدهد حجم استاتیک این آبخوان پیش از مداخلات گسترده انسانی حدود ۶ میلیارد مترمکعب بوده است؛ اما اکنون نزدیک به دو تا دو و نیم میلیارد مترمکعب از این ذخیره از بین رفته است.
وی تأکید کرد: از بین رفتن ذخایر استاتیک تنها به فرونشست زمین منجر نمیشود. مهمتر از آن، ساختار آبخوان تخریب میشود و خلل و فرج طبیعی خاک که وظیفه ذخیره آب را بر عهده دارند، از بین میروند.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری افزود: در چنین شرایطی حتی اگر میزان بارندگی افزایش یابد، آبخوان دیگر توان ذخیرهسازی آب را مانند گذشته نخواهد داشت و همین مسئله چرخهای معیوب ایجاد میکند که در آن، افت ذخایر آب زیرزمینی و فرونشست زمین، یکدیگر را تشدید میکنند.
هفت عاملی که بحران آب تهران را تشدید کردهاند
ترابی با تأکید بر اینکه تحلیل او صرفاً درباره کلانشهر تهران است و نمیتوان آن را بدون بررسیهای تخصصی به سایر مناطق کشور تعمیم داد، گفت: بحران آب پایتخت حاصل برهمکنش مجموعهای از عوامل است و نمیتوان آن را تنها به خشکسالی یا کاهش بارندگی نسبت داد.
وی افزود: سه مولفه اصلی شامل افزایش مصرف آب، کاهش منابع آب و نحوه مدیریت فاضلاب، در کنار یکدیگر بحران آب تهران را شکل دادهاند. هر یک از این مولفهها نیز خود تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارند که بهصورت زنجیرهای بر یکدیگر اثر میگذارند.
کاهش بارندگی، تنها بخشی از ماجراست
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری نخستین عامل را تغییرات هواشناسی و هیدرولوژیکی عنوان کرد و گفت: در این زمینه ترجیح میدهم از واژه تغییر اقلیم استفاده نکنم، زیرا تغییرات هواشناسی و هیدرولوژیکی با مفهوم تغییر اقلیم تفاوت دارد و نباید این مفاهیم با یکدیگر خلط شوند.
وی ادامه داد: کاهش بارندگی، نخستین پیامد این تغییرات است که به کاهش آبهای سطحی، افت ذخایر سدهای پنجگانه و کاهش تغذیه آبخوانها منجر میشود و در نتیجه منابع آب قابل دسترس تهران را کاهش میدهد.
نشت شبکه؛ آبی که هرگز به مقصد نمیرسد
ترابی دومین عامل را نشت شبکه توزیع آب دانست و اظهار کرد: بخش قابل توجهی از آب تهران در قالب «آب به حساب نیامده» از دست میرود. این مفهوم هم آب مصرفشده بدون کنتور و هم آبی را که بر اثر شکستگی و فرسودگی شبکه هدر میرود، در بر میگیرد.
وی با اشاره به آمارهای منتشرشده گفت: پیش از سال ۱۴۰۰ میزان آب به حساب نیامده حدود ۴۵ درصد اعلام میشد، اما سال گذشته برخی مدیران اعلام کردند که با اجرای سیاست کاهش فشار آب، این رقم به حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد رسیده است.
ترابی با انتقاد از شیوه انتشار این آمارها افزود: این ارقام مبتنی بر خوداظهاری مدیران است و امکان راستیآزمایی عمومی ندارد. دادههای حوزه آب باید بهصورت شفاف در اختیار جامعه علمی قرار گیرد تا امکان تحلیل مستقل وجود داشته باشد و تفاوت میان هدررفت واقعی آب و آب بدون درآمد مشخص شود.
دزدی آب و بیتوجهی به الگوی مصرف
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری سومین عامل را توسعهنیافتگی اجتماعی عنوان کرد و گفت: یکی از نمودهای آن، دزدی آب است که نباید آن را صرفاً به برداشتهای غیرمجاز از شبکه آب محدود کرد.
ترابی افزود: بخش قابل توجهی از ساختوسازهای شهری از آب بدون کنتور استفاده میکنند و اگر بخواهیم بدون تعارف سخن بگوییم، این اقدام مصداق دزدی آب است.
وی ادامه داد: بخش دیگر این مسئله، رعایت نکردن الگوی مصرف است. بررسیها نشان میدهد سرانه مصرف آب در برخی مناطق جنوبی تهران حدود ۱۵۰ لیتر در شبانهروز است، در حالی که این رقم در شمیرانات به حدود ۴۰۰ لیتر میرسد.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری خاطرنشان کرد: میانگین مصرف روزانه آب در تهران حدود ۲۵۰ لیتر برای هر نفر است؛ در حالی که برای اقلیم خشک ایران، سرانه مصرف مناسب باید کمتر از ۱۰۰ تا ۱۲۰ لیتر در شبانهروز باشد.
خروج فاضلاب از شهر، آبخوانها را فقیرتر میکند
ترابی چهارمین عامل را سامانه متمرکز تصفیه فاضلاب دانست و تأکید کرد: مسئله، اصل تصفیه فاضلاب نیست، بلکه تمرکز این سامانه است.
وی توضیح داد: در مدل فعلی، فاضلاب از سراسر شهر جمعآوری و به تصفیهخانههایی در خارج از تهران منتقل میشود. طبق برنامه قرار بود ۱۲ تصفیهخانه احداث شود، اما تاکنون تنها دو یا سه تصفیهخانه ساخته شده و همانها نیز به دلیل بارگذاری بیش از ظرفیت، با مشکلات بهرهبرداری روبهرو هستند.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری افزود: اگر این سامانه بهطور کامل اجرا شود، سالانه حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب فاضلاب از تهران خارج خواهد شد. با توجه به اختلاف ارتفاع قابل توجه شمال و جنوب شهر، بازگرداندن این آب به تهران از نظر فنی و اقتصادی امکانپذیر نیست و در نهایت این منابع در اختیار صنایع و مصرفکنندگان پاییندست قرار میگیرد.
ترابی خاطرنشان کرد: خارج شدن این حجم از آب از چرخه طبیعی تهران، تغذیه آبخوانها را کاهش میدهد و کسری منابع آب زیرزمینی را تشدید میکند.
شهرسازی ناپایدار، راه نفوذ آب را بسته است
ترابی شهرسازی ناپایدار را یکی دیگر از عوامل تشدید بحران آب تهران دانست و گفت: ناتراوا شدن گسترده سطوح شهری، حذف روددرهها و بیتوجهی به ظرفیت برد، سه ویژگی اصلی این نوع شهرسازی است.
وی افزود: زمانی که سطوح شهر با آسفالت، بتن و سنگ پوشیده میشود، بارندگی دیگر فرصت نفوذ به زمین را پیدا نمیکند و بخش عمده آب باران از دسترس آبخوانها خارج میشود.
رئیس اندیشکده زیستپذیری شهری با اشاره به وضعیت روددرههای تهران اظهار کرد: حدود ۹۰ درصد روددرههای پایتخت کانالیزه و بتنی شدهاند؛ در حالی که این روددرهها، در کنار رودخانه کرج، مهمترین مسیرهای تغذیه آبخوان دشت تهران ـ کرج به شمار میروند.
وی همچنین خاطرنشان کرد: توسعه شهری بدون توجه به ظرفیت برد، موجب افزایش مداوم بارگذاری جمعیت و فعالیتهای اقتصادی شده و همین روند، تقاضا برای آب را بهصورت تصاعدی افزایش داده است.
