به گزارش ایران جیب، بانک مرکزی در روزهای اخیر اعلام کرده است برای تخصیص تا سقف 500 میلیون دلار اسکناس ارز به شبکه بانکی آمادگی دارد؛ با این حال، آمار رسمی نشان میدهد از سهشنبه 3 شهریور تا پنجشنبه 5 شهریور، تنها 20 میلیون دلار از این ظرفیت خریداری شده است؛ رقمی که کمتر از 4 درصد سقف اعلامشده است.
بانک مرکزی نیز تأکید کرده عرضه ارز ادامه خواهد داشت. با این حال، واکنش بازار آزاد به این سیاست متفاوت بوده و قیمت دلار کاهش قابلتوجهی نداشته است. حتی در برخی روزها نرخ ارز روند افزایشی داشته و در سطوح بالای 200 هزار تومان معامله شده است.
این وضعیت یک پرسش مهم ایجاد میکند: اگر عرضه ارز افزایش یافته، چرا قیمت دلار کاهش پیدا نکرده است؟
مسئله فقط کمبود دلار نیست
یکی از دلایل اصلی این اتفاق، تفاوت میان «عرضه ارز» و «ارزش بنیادین دلار» است.
بانک مرکزی میتواند در کوتاهمدت با عرضه ارز، فشار تقاضا را کاهش دهد؛ اما تزریق ارز بهتنهایی نمیتواند متغیرهایی مانند رشد نقدینگی، تورم، کسری بودجه، رشد اقتصادی پایین و انتظارات تورمی را تغییر دهد.
به زبان ساده، اگر حجم نقدینگی با سرعت بالایی افزایش پیدا کند اما تولید کالا و خدمات متناسب با آن رشد نکند، ارزش پول ملی تحت فشار قرار میگیرد. در چنین شرایطی، عرضه مقطعی دلار ممکن است برای مدتی بازار را آرام کند، اما الزاماً نرخ تعادلی ارز را تغییر نمیدهد.
بوربور: فنر ارزی فشرده میشود
محمدرضا بوربور، کارشناس بازارهای مالی و پولی، معتقد است نرخ دلار در ایران بیش از هر چیز تحت تأثیر متغیرهای بنیادین اقتصاد قرار دارد.
به گفته او، زمانی که رشد نقدینگی چند ده درصدی است اما رشد اقتصادی بسیار پایین باقی میماند، ارزش ذاتی دلار به مرور افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی، تزریق ارز مانند فشردن یک فنر است؛ یعنی ممکن است قیمت برای مدتی کنترل شود، اما فشارهای بنیادی همچنان در اقتصاد باقی میمانند.
بوربور همچنین هشدار داده است که سرکوب دستوری نرخ ارز از طریق ارزپاشی، در صورت افزایش فاصله میان قیمت بازار و ارزش بنیادین دلار، میتواند به خروج سرمایه، انباشت تقاضا و در نهایت جهش شدیدتر نرخ ارز منجر شود.
از این منظر، تزریق ارز زمانی میتواند اثر پایدار داشته باشد که همزمان با آن، عوامل ایجادکننده فشار بر ریال نیز کنترل شوند.
چرا بازار به عرضه ارز بیاعتناست؟
عامل مهم دیگر، انتظارات فعالان اقتصادی است.
فعالان بازار میدانند که عرضه ارز از سوی بانک مرکزی میتواند تحت تأثیر درآمدهای ارزی، شرایط تحریم، تجارت خارجی و وضعیت منابع ارزی تغییر کند. بنابراین ممکن است عرضه امروز را یک اتفاق موقت بدانند و قیمتگذاری خود را بر اساس ریسکهای آینده انجام دهند.
در واقع بازار ارز فقط وضعیت امروز را قیمتگذاری نمیکند؛ بلکه انتظارات نسبت به آینده را نیز در نرخ دلار وارد میکند.
به همین دلیل، حتی افزایش عرضه ارز نیز زمانی که انتظارات تورمی بالا باشد، لزوماً به کاهش پایدار قیمت منجر نمیشود.
تقاضای پنهان همچنان وجود دارد
بخش دیگری از ماجرا به تقاضای سرمایهای و سفتهبازی مربوط میشود. در شرایطی که بازده واقعی برخی گزینههای سرمایهگذاری جذابیت خود را از دست داده و نااطمینانی اقتصادی بالاست، بخشی از نقدینگی میتواند در انتظار یک محرک جدید برای ورود به بازار ارز باقی بماند.
بنابراین ممکن است در ظاهر، تقاضای فعلی پایین باشد؛ اما این به معنای از بین رفتن تقاضای بالقوه نیست.
به همین دلیل، کاهش موقت تقاضا در برابر عرضه بانک مرکزی الزاماً به معنای تغییر روند بلندمدت بازار نیست.
ارزپاشی؛ راهحل یا خرید زمان؟
تجربه اقتصاد ایران نشان داده است که مداخله ارزی میتواند در کوتاهمدت از شدت نوسانات بکاهد، اما اگر عوامل بنیادین اقتصاد تغییر نکنند، اثر آن محدود خواهد بود.
تداوم این سیاست همچنین میتواند منابع ارزی را مصرف کند، بدون آنکه عواملی مانند رشد نقدینگی و کسری بودجه را اصلاح کند. در چنین شرایطی، ممکن است بازار در دورهای آرام شود، اما فشارهای انباشتهشده در مقطع دیگری خود را نشان دهند.
از همین رو، راهکار پایدار صرفاً افزایش عرضه دلار نیست؛ بلکه کنترل رشد نقدینگی، انضباط مالی دولت، کاهش کسری بودجه، افزایش رشد اقتصادی و حرکت به سمت نرخ ارز شناور مدیریتشده است.
