اقتصادآنلاین – مسیحا حیدریان؛ شوک بیسابقه به پیکره اقتصاد دیجیتال ایران با قطعی 88 روزه و اتصال مجدد اینترنت بینالملل در پنجم خردادماه ۱۴۰۵، وارد فاز جدیدی از تحلیلها و ارزیابی خسارت شده است.
از نهم اسفندماه سال گذشته و همزمان با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، دسترسی به شبکه جهانی به مدت ۸۸ روز به طور کامل قطع شد و کشور در یک انزوای دیجیتال بیسابقه فرو رفت.
در طول نزدیک به سه ماه قطع دسترسی سئوی فارسی به شبکه جهانی، خزندههای گوگل با دربهای بسته سرورهای داخلی مواجه شدند تا بزرگترین موج حذف صفحات (De-indexing) تاریخ استارتاپی ایران رقم بخورد.
بازگشت سیگنالها به معنی بازگشت به شرایط عادی نیست. در میان بخشهای آسیبدیده، بازار «سئو» و بهینهسازی وبسایتهای فارسی با یکی از عمیقترین بحرانهای فنی تاریخ خود دستوپنجه نرم میکند. خبرنگار اقتصادآنلاین برای بررسی ابعاد دقیق این فاجعه خاموش، با علی پیر،کارشناس ارشد سئو گفتوگو کرد.
سئو فقط رتبه نیست
این کارشناس در پاسخ به پرسشی درباره اینکه در این مدت چه بلایی سر سئوی فارسی آمده است، گفت: اتفاقی که افتاد فقط «افت ترافیک» نبود بلکه یک اختلال چندلایه در اکوسیستم سئوی فارسی بود. سئو فقط رتبه نیست. سئو یعنی دسترسی کاربر، دسترسی رباتهای موتور جستوجو، پایداری سرور، رفتار کاربران، نرخ کلیک، ایندکس، لینکسازی، آپدیت محتوا و اعتماد الگوریتمی. وقتی اتصال بینالملل برای مدت طولانی دچار اختلال میشود، تقریباً همه این زنجیره تحت فشار قرار میگیرد.
پیر با تاکید بر نگاه فنی به این رویداد بیان کرد: من ترجیح میدهم این موضوع را سیاسی نبینم؛ از منظر فنی، وب فارسی در چنین دورهای برای بخشی از کاربران، رباتها و تعدادی از سرویسهای تحلیلی با مشکل «کاهش قابلیت مشاهده» مواجه شد. یعنی سایتها لزوماً از بین نرفتند، اما بخشی از سیگنالهایی که گوگل و ابزارهای سئو برای فهم کیفیت، تازگی و محبوبیت صفحات نیاز دارند، ضعیف یا ناپایدار شد.
وی در خصوص نخستین نشانههای این بحران در ابزارهای رصد فنی خاطرنشان کرد: اولین نشانه معمولاً در گوگل سرچ کنسول و ابزارهای آنالیتیکس دیده میشد؛ افت غیرعادی کلیکها و کاهش نوسانی Impressions. در کنار آن، دادههای ابزارهایی مثل GA4، Rank Trackerها و ابزارهای مانیتورینگ سرور هم دچار پرش، خلاء داده یا تأخیر میشدند.
به گفته این کارشناس سئو، مهمترین سیگنال فقط افت نمودار نبود، بلکه غیرطبیعی شدن الگوی داده بود. یعنی نمودارها دیگر شبیه افت معمول فصلی یا افت ناشی از آپدیت الگوریتم گوگل نبودند. ما با یک شوک زیرساختی مواجه بودیم، نه صرفاً یک مشکل سئویی.
تفاوت جنس افت ترافیک؛ قطع شدن مسیر میان کاربر، گوگل و سایت
این متخصص سئو در پاسخ به این پرسش که آیا افت ترافیک ارگانیک رخ داد یا فقط فرآیند Crawl و Index تحت تأثیر قرار گرفت، توضیح داد: افت ترافیک ارگانیک قطعاً رخ داد، اما جنس آن در همه سایتها یکسان نبود. در برخی سایتها ترافیک واقعی کاربر کاهش پیدا کرد، چون کاربر به گوگل یا سایت دسترسی کامل نداشت. در برخی دیگر، Crawl و Index بیشتر تحت تأثیر قرار گرفت، چون رباتهای موتور جستوجو در دسترسی به سرور یا دریافت پایدار صفحات با مشکل مواجه شدند.
وی اضافه کرد: به زبان ساده، یک سایت ممکن بود رتبهاش هنوز روی کاغذ حفظ شده باشد، اما کاربر نتواند مثل قبل وارد سایت شود. این یعنی کاهش ترافیک الزاماً همیشه به معنی افت رتبه نیست؛ گاهی به معنی قطع شدن مسیر بین کاربر، گوگل و سایت است.
نوسان ۲۰ تا ۶۰ درصدی ترافیک؛ رسانهها از سرعت ضربه خوردند، فروشگاهها از خرید
پیر در خصوص میانگین درصد کاهش ترافیک ارگانیک سایتهای فارسی اظهار داشت: عدد واحد و ملی نمیشود ارائه داد اما در نمونههایی که بررسی کردیم، افت ترافیک ارگانیک میتوانست از حدود ۲۰ تا ۶۰ درصد متغیر باشد. در سایتهایی که کاملاً وابسته به کاربران داخل ایران بودند یا فروش و لید آنها به مسیرهای بینالمللی وابسته بود، افتهای شدیدتر هم قابل مشاهده بود. بعضی سایتها از نظر رتبه آسیب محدودتری دیدند، اما از نظر فروش و لید آسیب جدی خوردند.
وی در مورد نوع آسیب قطعی اینترنت به کسبوکارها افزود: بیشترین آسیب را سایتهایی دیدند که سه ویژگی داشتند: وابستگی بالا به ترافیک ارگانیک، وابستگی به کاربران داخل ایران، و نداشتن زیرساخت فنی مقاوم. سایتهای خدماتی، آموزشی، محتوایی، فروشگاهی و رسانههایی که بخش مهمی از ورودیشان از گوگل بود، فشار زیادی را تجربه کردند. سایتهای دارای اپلیکیشن، ترافیک مستقیم یا برند سرچ قوی، معمولاً بهتر دوام آوردند.
این کارشناس سئو در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه آیا سایتهای خبری بیشتر آسیب دیدند یا فروشگاههای اینترنتی، خاطرنشان کرد: هر 2 آسیب دیدند، اما نوع آسیب متفاوت بود. سایتهای خبری از نظر سرعت انتشار، ایندکس سریع، دیدهشدن در Google Discover و رقابت روی خبرهای داغ آسیب میبینند. برای سایت خبری، زمان همهچیز است. در مقابل، فروشگاههای اینترنتی بیشتر از سمت فروش، نرخ تبدیل، اتصال پرداخت، اعتماد کاربر و مسیر خرید آسیب میبینند. اگر بخواهم خلاصه بگویم: رسانهها از «سرعت دیدهشدن» ضربه خوردند، فروشگاهها از «تکمیل مسیر خرید».
وضعیت دسترسی گوگلبات (Googlebot) و بینظمی در لاگ سرورها
این متخصص سئو در بخش دیگری از گفتوگو با اقتصادآنلاین و در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت دسترسی رباتهای گوگل (Googlebot) به سایتهای ایرانی در دوره قطعی بیان کرد: پاسخ قطعی برای همه سایتها یکی نیست. اگر سایت روی سرور خارج از ایران بود و از بیرون جهان بهخوبی در دسترس بود، احتمالاً Googlebot همچنان میتوانست به آن دسترسی داشته باشد. معیار اصلی این است که سایت از بیرون ایران برای گوگل قابل دسترس بوده یا نه، چون ربات گوگل از دیتاسنترهای خود به سایتها سر میزند.
وی در خصوص تغییرات مشاهدهشده در لاگ سرورها تشریح کرد: در چنین شرایطی با کاهش تعداد درخواستهای Googlebot، افزایش خطاهای 5xx، افزایش Time-out، کاهش Crawl صفحات جدید و فاصله بیشتر بین دفعات مراجعه ربات مواجه بودیم. در برخی پروژهها، تغییر اصلی کاهش کامل کراول نبود، بلکه بینظم شدن آن بود. برای سئو، همین بینظمی هم مهم است، چون گوگل برای فهم تازگی و سلامت سایت به دسترسی پایدار نیاز دارد.
پیر در پاسخ به این سوال که آیا نرخ Crawl Budget (بودجه خزیدن) سایتها کاهش پیدا کرد یا خیر، اظهار داشت: در سایتهایی که خطای سرور، کندی یا عدم دسترسی مکرر داشتند، بله، احتمال کاهش Crawl Budget وجود داشت. گوگل معمولاً وقتی احساس کند یک سایت ناپایدار است، با احتیاط بیشتری کراول میکند. وی در خصوص خروج از ایندکس نیز خاطرنشان کرد: اثر مهمتر از De-index شدن، «کند شدن ایندکس» و «ضعیف شدن ایندکس صفحات جدید» بود.
سئو کلید برق نیست؛ فرآیند زمانبر بازسازی اعتماد گوگل
این کارشناس فناوری در پاسخ به پرسشی مبنی بر زمان مورد نیاز گوگل برای بازسازی وضعیت سایتها پس از وصل شدن اینترنت، گفت: برای سایتهای سالم و برندهای قوی، ممکن است بخشی از وضعیت طی چند روز تا چند هفته بهتر شود. اما برای سایتهایی که خطاهای زیاد داشته یا محتوای جدیدشان ایندکس نشده، بازسازی کامل میتواند چند هفته تا چند ماه زمان ببرد. سئو مثل کلید برق نیست که با وصل شدن اینترنت فوراً به وضعیت قبل برگردد. گوگل باید دوباره صفحات را کراول کند، سیگنالهای رفتاری را ببیند و اعتماد فنی را بازسازی کند.
علی پیر در مورد جریمه گوگل توضیح داد: من این را جریمه به معنای Penalty نمیدانم. گوگل سایت را به خاطر اختلال فنی موقت مجازات دستی نمیکند، اما اگر صفحه برای کاربر و ربات قابل دسترس نباشد، رتبه آن بهصورت الگوریتمی کاهش پیدا میکند. اینجا بیشتر با مسئله اعتماد فنی و دسترسی مواجهیم، نه مجازات.
وی با تحلیل شاخصهای گوگل سرچکنسول تصریح کرد: معمولاً بیشترین تغییر ابتدا در Clicks دیده میشود، چون کاربر کمتر وارد سایت میشود. بعد Impressions کاهش پیدا میکند. شاخص Average Position معمولاً پیچیدهتر است و Indexed Pages هم معمولاً با تأخیر بیشتر واکنش نشان میدهد.
هاست داخل و خارج؛ 2 لبه چاقوی زیرساخت در بحران
این کارشناس فینتک و فناوری در خصوص وضعیت هاستینگ تشریح کرد: سرور خارجی برای گوگل میتواند مزیت باشد تا راحتتر سایت را ببیند، اما برای کاربر داخل ایران در دوره محدودیت بینالملل میتواند چالش ایجاد کند. مزیت هاست داخل ایران هم این بود که کاربران داخلی راحتتر به سایت دسترسی داشتند، اما عیب آن ناپایداری دسترسی بینالمللی برای ربات گوگل و ابزارهای سئو بود. بهترین پاسخ فنی معمولاً یک معماری ترکیبی و هوشمند است، نه تعصب روی داخل یا خارج.
پیر درباره کارکرد CDNهای خارجی در این مدت خاطرنشان کرد: CDN خارجی در شرایط عادی به سرعت و پایداری کمک میکند، اما در بحران اتصال بینالملل، اگر مسیر بین کاربر یا سرور و CDN مختل شود، خودش میتواند به نقطه ضعف تبدیل شود. مهم این است که CDN درست پیکربندی شده باشد و دسترسی Googlebot حفظ شود.
وب فارسی چقدر عقب رفت؟
وی در پاسخ به این سوال چالشی که آیا بخشی از وب فارسی برای گوگل ناپدید شده بود، تصریح کرد: برای برخی سایتها از نظر فنی بله؛ اگر سایت از بیرون ایران قابل دسترس نبوده، برای Googlebot تا حدی نامرئی شده است. عبارت دقیقتر این است: بخشی از وب فارسی برای گوگل «کمقابلمشاهده» شد.
پیر در خصوص میزان عقبگرد عملیاتی کسبوکارها ابراز داشت: برای سایتهای کوچک و متوسطی که رشدشان وابسته به گوگل بود، چند ماه اختلال میتواند معادل یک تا دو سال عقبگرد عملیاتی باشد؛ نه لزوماً از نظر رتبه همه صفحات، بلکه از نظر فروش، لید، اعتماد کاربر و فرصتهای از دسترفته. در سئو، عقبگرد فقط افت رتبه نیست؛ گاهی از دست دادن Momentum (شتاب) رشد است.
وی در پاسخ به این پرسش که چند درصد از سایتهای ایرانی آمادگی فنی مقابله با تکرار چنین بحرانی را دارند، اظهار داشت: برداشت من این است که درصد کمی از سایتها آمادگی واقعی دارند؛ شاید کمتر از ۲۰ درصد سایتهای ایرانی، سناریوی فنی مشخص (مانند Failover، لاگتحلیل و DNS پایدار) برای چنین بحرانی داشته باشند. واقعیت تلخ این است که بسیاری از سایتها تا زمانی که بحران اتفاق نیفتد، متوجه نمیشوند سئو چقدر به زیرساخت وابسته است.
