در تاریخ ۴ سپتامبر ۲۰۲۶، مجمع عمومی سازمان ملل با ۱۶۴ رأی موافق در برابر یک رأی مخالف از طرف آمریکا و ۶ رأی ممتنع، قطعنامهای را تصویب کرد که کشورها و نهادها را به استفاده بیشتر از نقشههای مساحتمحور، بهویژه Equal Earth، تشویق میکند. این قطعنامه الزامآور نیست و استفاده از نقشه مرکاتور را ممنوع نمیکند، اما نشان میدهد یک پرسش قدیمی دوباره به مسئلهای سیاسی و جهانی تبدیل شده است: آیا تصویری که قرنها از جهان دیدهایم، واقعاً تصویری عادلانه از جهان بوده است؟
نقشه مرکاتور
جراردوس مرکاتوردر سال ۱۵۶۹ نقشهای منتشر کرد که هدف اصلیاش یک چیز بود: دریانورد بتواند مسیرش را روی نقشه راحتتر دنبال کند. راهحل اصلی مرکاتوراین بود که خطوط طول و عرض جغرافیایی را به شکلی خاص روی صفحه قرار دهد تا مسیرهایی با جهت ثابت، به صورت خطوط مستقیم دیده شوند. این ویژگی برای دریانوردی بسیار کاربردی بود و به همین دلیل نقشه مرکاتور برای قرنها در ناوبری دریایی اهمیت داشت.
اما این روش ایرادی بزرگ داشت: هرچه از خط استوا دورتر میشویم، اندازه ظاهری مناطق بیشتر از اندازه واقعیشان میشود.
برای همین، گرینلند روی نقشه مِرکاتور تقریباً هماندازه آفریقا به نظر میرسد؛ درحالیکه آفریقا حدود ۱۴ برابر بزرگتر از گرینلند است. آفریقا حدود ۳۰.۳ میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد، درحالیکه گرینلند حدود ۲.۱ میلیون کیلومتر مربع است.
مرکاتور برای بزرگ نشان دادن اروپا ساخته نشده بود. مشکل اصلی، ویژگی ریاضیِ این نوع تصویرسازی از کره زمین بود؛ با این حال، وقتی این نقشه قرنها در کتابهای درسی، رسانهها و نقشههای عمومی استفاده شد، تصویری از جهان شکل گرفت که در آن مناطق شمالی، بهخصوص اروپا و آمریکای شمالی، بسیار بزرگتر از اندازه واقعیشان دیده میشد.
وقتی نقشه وارد سیاست شد
از قرن شانزدهم به بعد، نقشهها همزمان با گسترش تجارت، اکتشافات دریایی و امپراتوریهای اروپایی به ابزار مهمی برای نمایش قلمرو و نفوذ تبدیل شدند. یک نمونه بسیار جالب، نقشه آمریکای دیهگو گوتیرس در سال ۱۵۶۲ است. این نقشه صرفاً برای نشان دادن جغرافیا ساخته نشده بود؛ نشانهها و نشانهای سلطنتی اسپانیا روی آن، عملاً ادعای این کشور درباره قلمروهایش در آمریکا را به نمایش میگذاشت. چند سال بعد، در ۱۵۷۰، آبراهام اورتلیوس نخستین اطلس مدرن را منتشر کرد؛ اثری که نقشههای بسیاری از جغرافیدانان را جمعآوری و یکپارچه کرد. حتی نقشه جهان او نیز از نقشه ۱۵۶۹ مرکاتور تأثیر گرفته بود.
اینجا یک نکته مهم شکل میگیرد: نقشهها فقط واقعیت جغرافیایی را ثبت نمیکردند؛ آنها تعیین میکردند چه چیزی دیده شود، چه چیزی در مرکز قرار بگیرد و چه سرزمینی بزرگتر یا مهمتر به نظر برسد.
آیا نقشه مرکاتور تنها راه بود؟
در قرن بیستم، نقشههایی مثل گالپترز تلاش کردند مشکل بزرگنمایی مناطق نزدیک قطبها را با حفظ مساحت واقعی حل کنند؛ اما شکل قارهها در این روش کشیده و برای بسیاری از کاربران غیرطبیعی به نظر میرسید. بعدها نقشهنگاران به دنبال گزینهای بودند که هم مساحت واقعی قارهها را حفظ کند و هم از نظر ظاهری برای استفاده عمومی مناسبتر باشد.
نتیجه یکی از این تلاشها در سال ۲۰۱۸ ظاهر شد: Equal Earth نقشهای بود که توسط بویان شاوویچ، تام پترسون و برنهارد ینی طراحی شد و هدفش حفظ نسبت واقعی مساحت قارهها، در کنار ظاهری متعادلتر بود و این همان نقشهای است که حالا در سال ۲۰۲۶ نامش در قطعنامه سازمان ملل آمده است.
چرا نقشه Equal Earth متفاوت است؟
در این نوع نقشه، نسبت مساحت مناطق حفظ میشود؛ یعنی اگر آفریقا از اروپا بزرگتر است، این اختلاف در نقشه هم تا حد ممکن حفظ میشود. به همین دلیل، آفریقا دیگر مثل نقشه مرکاتور کوچک و فشرده دیده نمیشود و ابعاد واقعیتری پیدا میکند.
اما نکته جالب این است که این نقشه قرار نیست همه مشکلات نقشهنگاری را حل کند. هیچ تصویر دوبعدی از یک کره نمیتواند همزمان شکل، مساحت، فاصله و جهت را بدون تحریف حفظ کند؛ بنابراین انتخاب هر نقشه در واقع یعنی انتخاب اینکه کدام ویژگی برای ما مهمتر است.
چرا قاره آفریقا مرکز این جنجال شد؟
دلیل اصلی، اندازه واقعی آفریقاست؛ قارهای که در بسیاری از نقشههای رایج، بسیار کوچکتر از چیزی که واقعاً هست به نظر میرسد. آفریقا حدود ۳۰.۳ میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد و میتواند تقریباً آمریکا، چین، هند و بخش بزرگی از اروپا را در خود جای دهد.
مقامات کشورهای آفریقایی میگویند وقتی چنین تصویری برای دههها در مدارس، رسانهها و نقشههای عمومی تکرار شود، برداشت ذهنی مردم از وزن و مقیاس واقعی آفریقا هم تحت تأثیر قرار میگیرد. به همین دلیل، توگو یکی از کشورهای آفریقایی به اصلیترین حامیان این تغییر تبدیل شد و قطعنامهای را پیش برد که در نهایت در سازمان ملل با ۱۶۴ رأی موافق تصویب شد.
چرا در سال ۲۰۲۶ پای سازمان ملل به نقشه باز شد؟
در آوریل ۲۰۲۶، توگو این موضوع را وارد مسیر رسمی سازمان ملل کرد و اعلام کرد قصد دارد از کشورهای عضو بخواهد نقشهای را بپذیرند که اندازه واقعی قاره آفریقا را بهتر نشان میدهد.
اما نکتهای که کمتر به آن توجه شده این است که این قطعنامه مرکاتور را ممنوع نمیکند و حتی استفاده از آن برای ناوبری دریایی و هوایی را زیر سؤال نمیبرد. هدف اصلی، تشویق کشورها، نهادهای بینالمللی و پلتفرمهای فناوری به استفاده بیشتر از نقشههای مساحتمحور است.
حتی مقامات توگو اعلام کردند که قصد دارند تا پایان سال ۲۰۲۶ کتابهای جغرافیای مدارس خود را تغییر دهد و در ماههای آینده با اتحادیه آفریقا، کشورهای دیگر و شرکتهای فعال در حوزه نقشه و خدمات مکانی برای گسترش این تغییر مذاکره کند.
فرانسه هم نقشه جهان را تغییر میدهد
ماجرا فقط به سازمان ملل و آفریقا محدود نمانده است. فرانسه اعلام کرده وزارت خارجه این کشور استفاده از نقشه مرکاتور را کنار میگذارد و به نقشهای روی میآورد که اندازه واقعی قارهها، بهویژه آفریقا، را بهتر نشان دهد. طبق گزارش یورونیوز، در نقشه جدید، فرانسه و دیگر کشورهای شمالی کوچکتر از تصویری دیده میشوند که سالها با آن آشنا بودهایم.
