گروه اقتصادی – مهدی صفائی: وضعیت امروز سوخت در ایران را میتوان در یک شکاف ساده خلاصه کرد: مصرف بنزین با سرعتی رشد کرده که تولید داخلی به سختی میتواند خود را به آن برساند. در همین حال، کشورهایی مانند آمریکا، چین و هند در مقیاسی بسیار بزرگتر بنزین تولید و مصرف میکنند، اما تفاوت اصلی در اندازه بازار نیست؛ در نسبت میان تولید و مصرف است. بررسی دادههای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان میدهد مسئله بنزین ایران گره کوری خورده که باز شدنش با دست ممکن نیست.
داستان فقط از «بنزین ارزان» شروع نمیشود
وقتی درباره بنزین ایران حرف میزنیم، معمولاً بحث خیلی سریع به قیمت پایین سوخت، خودروهای پرمصرف و قاچاق ختم میشود. اینها بخشی از ماجرا هستند، اما سؤال اصلی این است که ایران در طول یک سال چه مقدار بنزین تولید میکند، چه مقدار مصرف میکند و برای پر کردن فاصله این دو به چه چیزی متوسل میشود؟
دادههای ۲ سال اخیر این امکان را میدهند که بهجای تکیه بر روایتهای کلی، مقایسه مفیدی را با کشورهای بزرگی مانند آمریکا، چین، هند و عربستان ببینیم. مقایسه با این کشورها علاوه بر آگاهی نسبت به جایگاه تولید و مصرف فعلی، میتواند ایدههایی برای جبران خلاهای موجود را در ذهن سیاستمدار خلق کند.
شرایط متفاوت آمریکا و چین
در سال ۲۰۲۶، بر اساس دادههای موجود در منابع رسمی، آمریکا بهطور متوسط حدود ۱.۳۴ میلیارد لیتر بنزین در روز تولید کرده، در حالی که مصرف آن حدود ۱.۴ میلیارد لیتر در روز بوده است. در آمریکا تصویر متفاوت است: مصرف از تولید داخلی بالاتر است، اما بازار آمریکا آنقدر بزرگ و عمیق است که واردات و صادرات همزمان در مقیاس بالا انجام میشوند.
چین در رتبهای پایینتر از آمریکا قرار میگیرد، اما فاصلهاش با سایر کشورها همچنان چشمگیر است. این کشور حدود ۵۴۵ میلیون لیتر تولید روزانه در برابر حدود ۵۳۵ میلیون لیتر مصرف روزانه دارد. چین با وجود بازار بزرگ بنزین، در این آمار تولیدی بیشتر از مصرف داخلی دارد.
مقایسه ایران با بزرگترین اقتصادهای دنیا که محدودیتهای ابتدایی ندارند نتایج غلطی به همراه خواهد داشت. به همین دلیل کشورهای دیگری نیز در این مقایسه آورده شده است.
سایرکشورها چگونه مصرف میکنند؟
هند حدود ۱۸۳ میلیون لیتر در روز تولید و حدود ۱۵۹ میلیون لیتر در روز مصرف داشته است. این کشور نیز تولید خود را در سطحی بالاتر از مصرف نگه داشته و بخش قابلتوجهی از بنزین خود را به بازار خارجی میفرستد.
مقایسه عربستان با ایران از جذابترین بخشهای این داستان است. عربستان در سال ۲۰۲۶ حدود ۹۲ میلیون لیتر بنزین در روز تولید کرده و مصرف داخلی آن حدود ۸۱ میلیون لیتر در روز بوده است. یعنی در این مقیاس، تولید عربستان از مصرف داخلی آن بیشتر است. اما اهمیت موضوع فقط در مازاد تولید نیست. عربستان در همین سال حدود ۴۸ میلیون لیتر در روز بنزین صادر کرده و حدود ۱۶ میلیون لیتر در روز وارد کرده است. این در حالی است که در همین سال فاصله میان مصرف و تولید بنزین ایران در بعضی مواقع از ۱۷ میلیون لیتر در روز فراتر رفته است.
این اعداد یک پیام روشن دارند: داشتن نفت خام به تنهایی مزیت بنزینی ایجاد نمیکند؛ ظرفیت پالایش، ترکیب پالایشگاهها و جایگاه کشور در تجارت فرآوردهها تعیین میکند که نفت خام در نهایت به چه مقدار بنزین قابل عرضه تبدیل شود. این همان نقطهای است که در آن مقایسه ایران و کشورهای نفتخیز منطقه معنا پیدا میکند.
ایران سالهاست با رشد مصرف فرآوردههای نفتی مواجه است. دادههای داخلی و گزارشهای منتشرشده در ۲ سال اخیر نیز از افزایش شدید تقاضای بنزین حکایت دارند.
برای نمونه، شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی در ژانویه ۲۰۲۵ متوسط مصرف بنزین در سال جاری را حدود ۱۲۴ میلیون لیتر در روز اعلام کرده بود؛ رقمی که نسبت به دوره مشابه قبل ۷.۴ درصد افزایش داشت. چند ماه بعد نیز وزارت نفت ایران از تولید حدود ۱۲۰ میلیون لیتر در روز خبر داد. در این حالت که مصرف را بالاتر از تولید داخلی میبینیم، باید بدانیم؛ هر لیتر بنزینی که داخل کشور مصرف میشود باید یا در پالایشگاه تولید شده باشد، یا از ذخایر تأمین شود، یا از خارج وارد شود.
این معادله در ظاهر ساده است؛ اما در ایران همین معادله به یکی از مهمترین مسائل اقتصادی تبدیل شده است. زیرا بنزین فقط یک کالا نیست. قیمت داخلی بنزین، یارانه، نرخ ارز، واردات، بودجه دولت، قاچاق سوخت، مصرف خودروها و حتی سرمایهگذاری در پالایشگاهها را به یکدیگر وصل میکند. به همین دلیل، افزایش مصرف چند میلیون لیتر در روز میتواند به معنای افزایش هزینه تأمین، افزایش واردات و فشار بیشتر بر منابع ارزی نیز باشد.
دادهها نشان میدهند؛ نروژ یک نمونه جالب است: تولید روزانه بنزین آن چند برابر مصرف داخلی است. این موضوع میتواند به مصرف سوخت خودروهای این کشور، الگوی مصرف بهینه و کوچک بودن این کشور ارتباط داشته باشد.
قابل ذکر است که بر اساس دادههای آماری از تولید و مصرف بنزین، سه کشور ترکیه، کویت و بحرین نیز با کسری بنزین مواجه هستند. اما بر اساس قیمت بنزین در این کشورها، کیفیت بنزین، کیفیت ناوگان حمل و نقل و خودروهای سواری و تعامل این کشورها با دنیا، کسری آنها قابل پوشش است و به بحران تبدیل نشده است.
گفتنی است؛ ایران از نظر منابع هیدروکربوری در گروه کشورهای فقیر قرار ندارد. مسئله در جای دیگری است: تبدیل منابع زیرزمینی به فرآوردهای که دقیقاً در زمان و مکان مورد نیاز مصرفکننده در دسترس باشد.
تحریمها نیز در این میان نقش مهمی دارند. EIA میگوید ایران با وجود افزایش ظرفیت پالایش برای تولید فرآوردههای سبکتر، همچنان به واردات بنزین متکی است؛ این مسئله با رشد تقاضای نفت و فرسودگی بخشی از پالایشگاهها مرتبط است. یعنی مسئله را نمیتوان فقط با این جمله توضیح داد که ایران نفت دارد، پس نباید بنزین وارد کند. بین چاه نفت و باک خودرو، یک زنجیره طولانی وجود دارد که ضعف در هر حلقه میتواند کشور را از صادرکننده بالقوه به واردکننده یک فرآورده تبدیل کند.
تولید را میتوان با سرمایهگذاری، تعمیرات اساسی، بهبود فرآیند پالایش و افزایش ظرفیت بالا برد. اما اگر مصرف همزمان با آن رشد کند، فاصله دوباره ایجاد میشود. توجه به این نکته ضروری است که مصرف بنزین در ایران، تحت تأثیر مجموعهای از عوامل است. قیمت پایین سوخت، تعداد و نوع خودروها، مصرف بالای ناوگان، کیفیت حملونقل عمومی و تفاوت قیمت سوخت با کشورهای همسایه از جمله عوامل اثرگذار هستند؛ بنابراین اگر فقط پالایشگاه جدید بسازیم، اما روند مصرف اصلاح نشود، بخشی از مسئله دوباره به شکل دیگری برگردانده میشود.
قیمت بنزین چطور اصلاح شود؟ | آلاسحاق: جامعه اصلاحات را ببیند فشار اقتصادی را میپذیرد
در ایران، هر میلیون لیتر کسری روزانه بنزین یعنی ۳۶۵ میلیون لیتر در سال. اگر شکاف بین تولید و مصرف به ۲۰ میلیون لیتر برسد، این رقم به ۷.۳ میلیارد لیتر در سال میرسد. این همان جایی است که یک مسئله فنی پالایشگاهی تبدیل به یک مسئله اقتصادی و سیاسی میشود.
در نهایت باید خاطرنشان کرد؛ آمریکا با بازار عظیم و تجارت گسترده فرآوردهها، چین با ظرفیت پالایشی عظیم، هند با مازاد تولید و صادرات، و کشورهای نفتخیز حوزه خلیج فارس با سرمایهگذاری در پالایش و صادرات فرآورده، هر کدام مدل متفاوتی ساختهاند.
ایران، اما با ترکیبی از رشد تقاضا، یارانه سوخت، محدودیت سرمایهگذاری، فرسودگی بخشی از زیرساخت پالایش و محدودیت تجارت خارجی روبهرو است. به همین دلیل، بحران بنزین را نمیتوان فقط بحران «کمبود بنزین» نامید. این بحران، در اصل بحران فاصله میان آن چیزی است که اقتصاد ایران میتواند تولید کند و آن چیزی که الگوی مصرف کشور هر روز طلب میکند. تا زمانی که این فاصله کوچک نشود، هر لیتر بنزین وارداتی فقط صورت مسئله را برای یک روز پاک میکند و مسئله اصلی همچنان سر جای خود باقی میماند.
