سرنوشت سه خلبان ایرانی که پس از سقوط دو جنگنده سوخو-۲۴ در جنگ تحمیلی ۴۰ روزه، بنا بر اعلام فرمانده کمیته جستوجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، زنده به اسارت نیروهای قطری درآمدهاند، اکنون به یکی از مهمترین پروندههای باقیمانده از آن روزها تبدیل شده است.
ماجرا از ۱۱ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد؛ روزی که دو فروند سوخو-۲۴ نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در جریان عملیات پاسخ به حملات ۹ اسفند آمریکا و اسرائیل، به سمت پایگاه العدید آمریکا در قطر پرواز کردند.
این دو جنگنده پس از انجام ماموریت خود، هنگام بازگشت هدف پدافند قرار گرفتند و خلبانان آنها ناچار به اجکت شدند. از چهار خلبان غیور ایرانی، مجید کاظمی در جریان این عملیات شهید شد و پیکر او پس از ماهها پیگیری چند هفته پیش به ایران بازگشت.
اما درباره سه خلبان دیگر، ماجرا همچنان ادامه دارد. سردار سیدمحمد باقرزاده، فرمانده کمیته جستوجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، روز شنبه ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ در نامهای به مریانا اسپولیاریک، رئیس کمیته بینالمللی صلیب سرخ، مدعی شد سه خلبان ایرانی پس از اجکت، زنده توسط نیروهای قطری بازداشت شدهاند.
نامهایی که برای نخستینبار بهصورت رسمی در این پرونده مطرح شدهاند، جواد صالحی، عبدالمجید دشتیان و عمران بهروشیان است.
باقرزاده در این نامه اعلام کرده است که با وجود گذشت حدود ۶ ماه از زمان حادثه، دولت قطر اجازه دیدار، مصاحبه یا تماس این سه نفر با خانوادههایشان و مسئولان ایرانی را نداده است.
این اظهارات پروندهای که پیش از این در قالب مفقود شدن خلبانان دنبال میشد، وارد مرحلهای متفاوت کرده است چرا که با این اظهارات موضوع از یک پرونده جستوجو و نجات به پروندهای درباره اسرای جنگی و نحوه رفتار با آنها تبدیل خواهد شد.
درخواست ایران از صلیب سرخ
فرمانده کمیته جستوجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح در نامه خود خطاب به رئیس کمیته بینالمللی صلیب سرخ، خواستار ورود فوری این نهاد به پرونده شده است.
باقرزاده با استناد به مواد ۷۰ و ۷۸ کنوانسیون سوم ژنو، بر ضرورت دسترسی اسرای جنگی به ارتباط با خانوادهها و نمایندگان صلیب سرخ تاکید کرده و از این نهاد خواسته است هرچه سریعتر با سه خلبان مورد ادعا دیدار کند، وضعیت سلامت آنان را بررسی و نتیجه را به ایران اعلام کند.
سه خلبان ایرانی کجا هستند؟
در این نامه همچنین نسبت به وضعیت این افراد ابراز نگرانی شده و ادعا شده است که محدود کردن امکان ارتباط آنان با خانوادهها و مسئولان پیگیریکننده، مغایر با مقررات بینالمللی مربوط به اسرای جنگی است.
باقرزاده همچنین تاکید کرده است که نحوه برخورد با این افراد، در صورت اثبات اسارت، میتواند از منظر حقوق بینالملل مورد پیگیری قرار گیرد.
انکار قطریها
در سوی دیگر این پرونده، دوحه روایت متفاوتی ارائه کرده است. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، روز شنبه ۲۴ مرداد، ادعای بازداشت سه خلبان ایرانی را بهطور قاطع رد کرد.
به گفته او، هیچ خلبان ایرانی در بازداشت نیروهای قطری نیست و عملیات نیروهای این کشور پس از سقوط جنگندهها، صرفاً در چارچوب جستوجو و نجات انجام شده است.
سه خلبان ایرانی کجا هستند؟
قطر میگوید جنگندههای ایرانی پس از ورود به حریم هوایی این کشور و شناسایی مسیر پرواز آنها، با هشدارهای ارتباطی مواجه شدند، اما پاسخی دریافت نشد. دوحه مدعی است پس از آن، نیروهای مسلح قطر بر اساس قواعد درگیری و در راستای دفاع از قلمرو این کشور اقدام کردند.
به روایت سخنگوی وزارت خارجه قطر، تیمهای جستوجو و نجات پس از سقوط جنگندهها وارد عمل شدند و بقایای یکی از خلبانان را پیدا کردند.
قطر میگوید این کشور از طریق کانالهای رسمی با طرف ایرانی درباره تحویل بقایای خلبان پیدا شده هماهنگی کرده است. این خلبان، همان مجید کاظمی است که ایران نیز شهادت و انتقال پیکر او به کشور را تایید کرده است.
در واقع، در این بخش از پرونده، دو روایت تهران و دوحه به یکدیگر نزدیک میشوند. هر دو طرف تایید کردند که یکی از خلبانان شهید و پیکر او به ایران منتقل شده است. اختلاف اصلی، اما درباره سه خلبان دیگر است.
سه نام، یک پرسش
جواد صالحی، عبدالمجید دشتیان و عمران بهروشیان اکنون در مرکز این پرونده قرار دارند. ایران میگوید این سه نفر پس از اجکت زنده مانده و به اسارت نیروهای قطری درآمدهاند. قطر، اما میگوید چنین بازداشتی رخ نداده است.
همین تضاد، پرسش اصلی را شکل میدهد. این سه خلبان پس از اجکت چه سرنوشتی پیدا کردهاند؟ پاسخ به همین پرسش میتواند گره اصلی پرونده را باز کند. در میان اظهارات دو طرف، یک موضوع دیگر نیز از سوی قطر مطرح شده است.
سخنگوی وزارت امور خارجه قطر گفته است دوحه در ماه آوریل (اردیبهشت)، از یک تیم فنی و کارشناسی ایرانی دعوت کرده بود تا برای بررسی عملیات جستوجو و نجات و مشاهده جزئیات و اسناد مربوط به این عملیات به قطر سفر کند.
کارشناسان ایرانی ماههاست منتظر ورود به قطر هستند
در پی نامه سردار سید محمد باقرزاده، فرمانده کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح به رئیس کمیته بینالمللی صلیب سرخ درباره لزوم پیگیری وضعیت خلبانان اسیر ایرانی در کشور قطر و به دنبال آن تکذیب سخنگوی وزارت خارجه آن کشور، فرمانده کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح با رد این اظهارات، یادآور شد: دولت قطر به جای تکذیب مسئله و ایجاد محدودیت در مسیر حقیقت یابی، اجازه دهد تا تیم کارشناسی و حقیقت یاب نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به قطر عزیمت کند.
باقرزاده اضافه کرد: تیمی متشکل از کارشناسان زبده نیروی هوایی کشورمان چندین ماه است که در انتظار ورود به قطر و بررسی میدانی هستند، اما با کارشکنیهای پیاپی و دفع الوقت مسئولان قطری، تاکنون زمینه بازگشت خلبانان شجاع ما به کشور فراهم نشده است.
وی بار دیگر بر نقش صلیب سرخ در پیگیری فوری موضوع تاکید کرد و از این که تاکنون دولت کویت نیز در اقدامی مشابه نسبت به اطلاعرسانی از سرنوشت چهار ایرانی اسیر شده توسط کویت طفره میرود هشدار داد.
صلیب سرخ؛ حلقه مفقوده راستیآزمایی
تهران در موضعی که درباره اسارت سه خلبان مطرح کرده، بر پیگیری از مسیر صلیب سرخ تاکید دارد. همین موضوع اهمیت ورود یک نهاد مستقل را دوچندان میکند.
اکنون کمیته بینالمللی صلیب سرخ میتواند یکی از مهمترین بازیگران این پرونده باشد. به همین دلیل، درخواست ایران از صلیب سرخ یک درخواست بشردوستانه نیست بلکه میتواند به یک سازوکار راستیآزمایی برای حل یک اختلاف جدی میان دو کشور تبدیل شود.
حادثه سقوط دو سوخو-۲۴ ایرانی در آسمان قطر، پس از گذشت شش ماه، اکنون دیگر یک حادثه نظامی نیست.
از یک سو، ایران با ذکر نام سه خلبان، بر این باور است که آنها زنده به دست نیروهای قطری افتادهاند و حقوق آنان بهعنوان اسیر جنگی رعایت نشده است. از سوی دیگر، قطر با تکذیب این ادعا میگوید هیچ خلبان ایرانی را بازداشت نکرده و تنها بقایای یک خلبان را پیدا کرده است.
در میانه این دو روایت، سرنوشت سه انسان قرار دارد؛ سه خلبانی که خانوادههایشان همچنان منتظر روشن شدن وضعیت آنها هستند.
تا آن زمان، پرونده سه خلبان ایرانی همچنان یکی از مبهمترین و در عین حال مهمترین پروندههای برجایمانده از جنگ تحمیلی رمضان خواهد بود؛ پروندهای که اکنون یک مطالبه روشن دارد: روشن شدن سرنوشت سه خلبان.
