به گزارش اقتصادآنلاین، در یکی از استانهایی که سالها با شالیزارهایش شناخته میشد، مأموران در عملیاتی چند مزرعه را شناسایی و تخریب کردند؛ اما نه مزرعه برنج. این بار پای مزارع خشخاش در میان بود. محصولی که کشت آن در ایران تحت هر شرایطی ممنوع اعلام شده، اما گزارشها نشان میدهد سطح زیر کشت آن در برخی مناطق کشور به شکل نگرانکنندهای افزایش یافته است.
رشد نگرانکننده سطح زیر کشت
بر اساس آمارهایی که از سوی برخی نمایندگان مجلس مطرح شده، سطح زیر کشت غیرقانونی خشخاش از حدود ۹ هزار و ۳۴۵ هکتار در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به نزدیک ۳۲ هزار هکتار در دوره اخیر رسیده؛ افزایشی حدود ۲۴۶ درصدی که زنگ خطر جدی برای حوزههای سلامت، امنیت و حتی کشاورزی کشور به شمار میرود.
تأکید مقامات بر ممنوعیت کامل
در مقابل، موضع رسمی دولت و نهادهای مسئول روشن است. محمد جمالیان، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، تأکید میکند که در جلسات مشترک با مسئولان مرتبط و ستاد مبارزه با مواد مخدر، اعلام شده کشت خشخاش در ایران تحت هیچ شرایطی مجاز نیست. به گفته او حتی پیشنهادهایی که درباره تولید مواد اولیه برخی داروهای مسکن مطرح شده نیز به معنای صدور مجوز برای کشت خشخاش نبوده است.
کشف مزارع در استانهای مختلف
با این حال، گزارشهای میدانی از کشف مزارع متعدد در استانهای مختلف حکایت دارد. در خوزستان چند مزرعه بزرگ شناسایی و امحا شده و در لرستان و برخی مناطق دیگر نیز موارد مشابهی گزارش شده است. قوه قضائیه کشت این محصول را جرم دانسته و مجازاتهایی مانند مصادره زمین، جریمه و حتی حبس برای آن در نظر گرفته شده است.
چرا کشاورزان به خشخاش روی آوردهاند؟
اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: چرا با وجود ممنوعیت کامل، کشت خشخاش در برخی مناطق رو به افزایش گذاشته است؟
کارشناسان مجموعهای از عوامل اقتصادی و اجتماعی را در این زمینه مؤثر میدانند. برای بسیاری از کشاورزان کوچکمقیاس، خشخاش محصولی با سود بالاتر و مصرف آب کمتر نسبت به برخی محصولات سنتی مانند برنج است. در شرایطی که کشاورزی با تورم، خشکسالی و کاهش درآمد مواجه است، تغییر الگوی کشت برای برخی کشاورزان به یک راه بقا تبدیل شده است.
تأثیر تحولات منطقهای
از سوی دیگر، تحولات منطقهای نیز بیتأثیر نبوده است. پس از آنکه طالبان از سال ۱۴۰۱ محدودیتهای گستردهای بر کشت خشخاش در افغانستان اعمال کردند، تولید این کشور کاهش یافت. افغانستان سالها یکی از منابع اصلی تأمین تریاک در منطقه بوده و این کاهش تولید، بازار مواد اولیه برخی داروهای مخدر و مسکن را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
در همین حال، برخی سودجویان تلاش کردهاند از این خلأ استفاده کنند و با کشت غیرقانونی، بخشی از تقاضای بازار را پاسخ دهند. دسترسی به بذر از طریق شبکههای قاچاق و شرایط دشوار اقتصادی در برخی مناطق روستایی نیز زمینه چنین فعالیتهایی را فراهم کرده است.
پیامدهای بهداشتی و امنیتی
پیامدهای این روند تنها به حوزه کشاورزی محدود نمیشود. به گفته مسئولان، خشخاشهایی که بهصورت غیرقانونی کشت میشوند اغلب خالصتر هستند و میتوانند در صورت ورود به بازار مصرف، خطر افزایش اعتیاد را تشدید کنند. ایران پیشتر نیز با چالش جدی اعتیاد به مواد افیونی مواجه بوده و گسترش کشت داخلی میتواند دسترسی به این مواد را آسانتر و ارزانتر کند.
از منظر امنیتی نیز افزایش کشت غیرقانونی، شبکههای قاچاق را تقویت کرده و بار بیشتری بر دوش نیروهای انتظامی و مرزبانی میگذارد؛ بهویژه در شرایطی که ایران سالها برای مهار ترانزیت مواد مخدر از مرزهای شرقی هزینههای سنگینی پرداخت کرده است.
ضرورت راهکارهای فراتر از برخورد انتظامی
در چنین شرایطی، برخی کارشناسان معتقدند مقابله صرفاً انتظامی نمیتواند به تنهایی این مسئله را حل کند. آنها بر لزوم سیاستهای مکمل مانند توسعه کشتهای جایگزین سودآور، حمایت مالی از کشاورزان، ایجاد اشتغال در مناطق روستایی و تقویت برنامههای درمان اعتیاد تأکید دارند.
بحثهایی نیز درباره امکان کشت کنترلشده برخی گونههای گیاهی برای مصارف دارویی مطرح شده است؛ اما مقامات تأکید میکنند که در حال حاضر هیچ مجوزی برای کشت خشخاش در کشور صادر نشده و هرگونه فعالیت در این زمینه غیرقانونی محسوب میشود.
گسترش کشت خشخاش در برخی مناطق کشور، تصویری پیچیده از تقاطع مشکلات اقتصادی، نیازهای دارویی و سیاستهای سختگیرانه مبارزه با مواد مخدر را نشان میدهد؛ پدیدهای که اگرچه با برخوردهای قضایی و انتظامی مواجه شده، اما ریشههای آن در چالشهای عمیقتر معیشتی و ساختاری نهفته است. تا زمانی که این ریشهها مورد توجه قرار نگیرد، هر مزرعه کشفشده شاید تنها بخشی از مسئلهای بزرگتر را آشکار کند.
